Viện nghiên cứu Lão khoa và Lão học Tokyo (Tokyo Metropolitan Institute for Geriatrics and Gerontology - TMIG) được xem là một trong những trung tâm nghiên cứu hàng đầu của Nhật Bản về lão khoa và xã hội già hóa. Từ thực tiễn Nhật Bản – quốc gia có tỷ lệ người cao tuổi thuộc nhóm cao nhất thế giới – TMIG đã phát triển khái niệm “Xã hội siêu già” (Super-aged Society) như một định hướng phát triển mới cho tương lai.

Mô hình “Xã hội siêu già” (Super-aged Society) mà TMIG nghiên cứu không phải là một “mô hình viện dưỡng lão”, mà là một mô hình tổ chức lại toàn bộ xã hội khi tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên quá cao. Nhật Bản là quốc gia đi đầu thế giới về già hóa dân số, nên TMIG được xem như một trung tâm khoa học lớn nghiên cứu cách để xã hội vẫn phát triển bền vững khi dân số già đi nhanh chóng.

Theo các mốc về mức độ già hoá:

• Xã hội đang già hóa (Aging Society): ≥7% dân số từ 65 tuổi trở lên
• Xã hội già (Aged Society): ≥14%
• Xã hội siêu già (Super-aged Society): ≥21%

Nhật Bản đã vượt ngưỡng này từ lâu. Điều đó đồng nghĩa: ít trẻ em hơn, lực lượng lao động giảm, số người sống một mình tăng, nhu cầu y tế, chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng, sa sút trí tuệ tăng mạnh, chi phí an sinh xã hội tăng cao. TMIG nghiên cứu cách biến thách thức dân số thành xã hội sống thọ khỏe mạnh, thay vì chỉ coi già hóa là gánh nặng.

Già hóa dân số không còn là câu chuyện của riêng Nhật Bản

Nếu trước đây già hóa dân số chỉ xảy ra ở một số quốc gia phát triển, thì nay nhiều nước châu Á đang bước vào giai đoạn tương tự với tốc độ rất nhanh. Nhật Bản là quốc gia đi trước, nên những gì nước này đang làm hôm nay có thể là hình ảnh của nhiều nước khác trong tương lai.

TMIG cho rằng, thách thức lớn nhất không phải là người dân sống thọ hơn, mà là làm sao để người dân sống khỏe lâu hơn, duy trì khả năng tự lập và giảm phụ thuộc khi tuổi cao. Vì vậy, mục tiêu của xã hội hiện đại không chỉ là tăng tuổi thọ trung bình, mà phải kéo dài tuổi thọ khỏe mạnh – tức số năm con người có thể sống độc lập, có chất lượng cuộc sống tốt.

Từ chữa bệnh sang phòng ngừa suy yếu tuổi già

Một điểm rất tiến bộ trong mô hình của TMIG là chuyển trọng tâm từ điều trị bệnh sang phát hiện sớm và phòng ngừa các nguy cơ thường gặp ở người cao tuổi như:

• Suy yếu thể chất
• Sa sút trí tuệ giai đoạn sớm
• Suy dinh dưỡng
• Té ngã
• Cô đơn xã hội
• Giảm vận động và mất chức năng

Theo cách tiếp cận này, chăm sóc người cao tuổi không bắt đầu khi nhập viện, mà bắt đầu ngay từ cộng đồng, từ gia đình, từ những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày.

Người cao tuổi sống tại nhà càng lâu càng tốt

Thành công lớn của Nhật Bản không phải xây thật nhiều viện dưỡng lão, mà là xây dựng một hệ thống đa tầng để người cao tuổi có thể tiếp tục sống tại nhà càng lâu càng tốt.

Chỉ khi mức độ phụ thuộc tăng lên, họ mới chuyển dần sang các tầng dịch vụ cao hơn như:

• Chăm sóc tại nhà
• Trung tâm sinh hoạt ban ngày
• Phục hồi chức năng cộng đồng
• Chăm sóc ngắn hạn hỗ trợ gia đình
• Cơ sở lưu trú dài hạn khi thật sự cần thiết (viện dưỡng lão)

Cách làm này vừa nhân văn, vừa tiết kiệm chi phí xã hội, đồng thời giúp người cao tuổi duy trì cảm giác quen thuộc, tự chủ và phẩm giá cá nhân.

Công nghệ là trợ thủ đắc lực

Tại Nhật Bản, công nghệ được sử dụng rộng rãi để hỗ trợ xã hội siêu già, như:

• Cảm biến chống té ngã trong nhà ở
• Thiết bị theo dõi giấc ngủ và vận động
• Khám bệnh từ xa
• Robot hỗ trợ chăm sóc
• Hồ sơ sức khỏe điện tử liên thông
• Trí tuệ nhân tạo hỗ trợ theo dõi nguy cơ sức khỏe

Công nghệ không thay thế con người, mà giúp giảm gánh nặng nhân lực và nâng cao chất lượng chăm sóc.

Người cao tuổi không phải gánh nặng của xã hội, mà là nguồn lực

Điểm đáng suy ngẫm nhất trong mô hình của TMIG là cách nhìn người cao tuổi như một phần của giải pháp. Nếu được chăm sóc tốt và duy trì sức khỏe, người cao tuổi vẫn có thể:

• Tiếp tục làm việc phù hợp khả năng
• Tham gia hoạt động xã hội
• Chăm sóc thế hệ sau
• Truyền kinh nghiệm nghề nghiệp
• Làm tình nguyện viên cộng đồng

Một xã hội văn minh không phải là xã hội có nhiều người trẻ, mà là xã hội biết để người cao tuổi tiếp tục sống có ích, có vai trò và có niềm vui.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh. TP.HCM là đô thị lớn, dân số đông, tuổi thọ tăng, nhu cầu chăm sóc dài hạn sẽ ngày càng lớn. Từ kinh nghiệm từ Nhật Bản cho thấy TP.HCM cần chuẩn bị sớm các hoạt động chăm sóc sức khoẻ người cao tuổi, bao gồm:

• Củng cố y tế cơ sở và chăm sóc sức khoẻ người cao tuổi tại cộng đồng
• Khám sức khỏe định kỳ cho người cao tuổi
• Quản lý bệnh mạn tính liên tục
• Phát triển dịch vụ chăm sóc tại nhà
• Ứng dụng công nghệ thông minh trong chăm sóc người cao tuổi
• Xây dựng đô thị thân thiện với người cao tuổi

Mô hình “Xã hội siêu già” của Nhật Bản gửi đi một thông điệp rất rõ ràng: Già hóa dân số không phải khủng hoảng, chỉ trở thành khủng hoảng khi xã hội không chuẩn bị kịp.